Vijf jaar. Dat is de termijn die een aantal Amerikaanse publieke organisaties de Amerikaanse Environmental Protection Agency (EPA) geeft om het gebruik van antibiotica als pesticiden op voedselgewassen te verbieden, voor ze naar de rechter stappen. In Nederland doet het RIVM nu al een duidelijke aanbeveling: stop waar dat kan met deze gewasbescherming.
Spuiten van antibiotica en antischimmelmiddelen vergroot het risico op het ontstaan van resistentie en bedreigt de gezondheid van boeren én het brede publiek.
Een coalitie van publieke gezondheids- en landbouwarbeidersorganisaties diende begin deze maand een zogeheten legal petition in bij de Environmental Protection Agency (EPA), het Amerikaanse milieuagentschap. De organisaties maken zich zorgen over de toenemende antibioticaresistentie – sowieso een probleem dat gedeeld wordt door grote beleggers, bedrijven en gezondheidsinstanties, schreef Foodlog al eerder – maar vanuit een specifieke invalshoek. Het gaat ze om de gezondheid van boeren en landbouwarbeiders. Pas in tweede instantie gaat het om consumenten.
De organisaties vragen de EPA alle toelatingen in te trekken onder de Amerikaanse pesticidenwet FIFRA (Federal Insecticide, Fungicide, and Rodenticide Act) voor pesticiden die actieve stoffen bevatten die zelf een medisch belangrijk antibioticum of antischimmelmiddel zijn. De antibiotica en azolen waar het hen om gaat worden in de humane geneeskunde gebruikt.
Volgens de organisaties voldoen deze pesticiden niet aan de kernvoorwaarde van FIFRA dat een middel geen onredelijke nadelige effecten mag hebben op mens en milieu. De organisaties vinden dat middelen die cruciaal zijn voor de menselijke geneeskunde, of die de werking daarvan ondermijnen via resistentie, per definitie ongeschikt zijn als pesticide en daarom niet geregistreerd mogen blijven.
Antibioticaresistentie
De petitie past binnen de toenemende zorgen over antibioticaresistentie. In de VS schat de Centers for Disease Control and Prevention (CDC) dat antibiotica-resistente infecties jaarlijks 2,8 miljoen mensen ziek maken en 35.000 doden veroorzaken. Wereldwijd zullen in 2050 10 miljoen mensen per jaar voortijdig overlijden als gevolg van antibioticaresistentie, evenveel als aan kanker, waarschuwt de Wereldgezondheidsorganisatie. Bovendien rukt antibioticaresistentie inmiddels sneller op dan de ontwikkeling van nieuwe antibiotica.
Een van de bekendste middelen die in de Amerikaanse landbouw wordt toegepast, is streptomycine, een antibioticum dat oorspronkelijk werd ontwikkeld om tuberculose te behandelen. Het wordt ingezet tegen bacteriële ziektes in de landbouw, bijvoorbeeld op fruitgewassen zoals citrus en appels. Een bekend voorbeeld is het bestrijden van de ‘citrus greening’ (vergroeningsziekte) in Florida, een ziekte die zo ongeveer de hele citrusteelt daar heeft ontwricht. Ook oxytetracycline en gentamicine worden toegepast op gewassen om bacteriële infecties te voorkomen.
De hoeveelheden die jaarlijks op voedselgewassen worden gespoten, liegen er niet om. Zo schat de Amerikaanse Geological Survey dat er jaarlijks tot 125.000 pond streptomycine wordt gebruikt op citrusgewassen in de VS. In totaal zou er in de Verenigde Staten jaarlijks zo’n 8 miljoen pond aan antibiotica en schimmelwerende middelen gespoten worden op gewassen zoals fruit, groenten en bloemen, aldus The Guardian.
Selectiedruk leidt tot resistentie
Antibiotica op gewassen kan resistentie veroorzaken via hetzelfde mechanisme als verkeerd gebruik bij mensen en dieren: selectiedruk. Als boeren een antibioticum over een gewas sproeien, doen ze dat meestal preventief en op flinke schaal. Ze treffen zowel de schadelijke bacteriën als de onschuldige.
Gevoelige bacteriën zullen sterven, maar van de miljoenen bacteriën op het gewas zullen er ook grote aantallen het middel wél overleven. Die zullen zich vervolgens vermenigvuldigen en de populatie verder en verder richting resistentie doen verschuiven. Dat proces stopt niet op het veld. Resistente bacteriën kunnen zich verspreiden via bodem, water, stof, insecten én voedsel. Zo kan resistentie die op een appelboom ontstaat uiteindelijk terechtkomen bij mensen.
Hetzelfde geldt voor antischimmelmiddelen. Schimmels die blootstaan aan fungiciden, zoals azolen, kunnen daar ongevoelig voor worden. Dat levert direct gevaar op, want schimmels houden van vochtige en warme omgevingen, zoals mensenlongen. Al in 2012 schatte de Nederlandse hoogleraar Paul Verweij dat gemiddeld één Nederlander per week overleed aan resistente Aspergillus fumigatus.
Hoe zit dit in Europa?
In Europa is het gebruik van antibiotica in de landbouw veel strikter gereguleerd dan in de VS. Het gebruik van antibiotica zoals streptomycine en oxytetracycline als pesticiden is in de EU sinds 2004 verboden. Er zijn nog wel wat uitzonderingen. Streptomycine mag bijvoorbeeld onder strikte voorwaarden worden ingezet om bacteriële infecties zoals citrus greening die ook in Zuid-Europa voorkomen op citrusgewassen te bestrijden.
Maar dat verbod wordt niet altijd opgevolgd. Deze zomer berichtte het Belgische blad VILT nog dat streptomycine voor het eerst sinds het Federaal Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen (FAVV) er in 2023 op ging controleren, niet meer werd aangetroffen in perenbloesems. “Het probleem is dat er naast streptomycine geen preventiemiddel bestaat tegen bacterievuur”, zegt Hélène Bonte van het FAVV. Omdat streptomycine an sich niet verboden is, kunnen fruittelers het nog wel bemachtigen en gebruiken. Met als risico antibioticaresistentie en, via bestuivende bijen, zelfs resten van het antibioticum in bijvoorbeeld honing.
Azolen
Op het gebied van antischimmelmiddelen is het bewustzijn in Europa waarschijnlijk groter dan in de Verenigde Staten. Toen Ierse onderzoekers in 2017 waarschuwden tegen het planten van Nederlandse tulpen- of narcissenbollen bij zorginstellingen of bij mensen met een verzwakt immuunsysteem, trok de Nederlandse bloembollensector meteen aan de bel. Bloembollen zijn immers een Nederlands icoon. De sector benadrukte dat de resistente schimmel Aspergillus fumigatus een algemeen probleem is en niet alleen een bollenprobleem. En daar hebben ze gelijk in. Het probleem is groter en we moeten ons realiseren dat de plantenschimmel mensenlevens bedreigt. Resistente schimmels zijn een tijdbom, schreven Wouter van der Weijden en Erna van der Wal al in 2012 op Foodlog.
RIVM
Afgelopen week kwam het RIVM met een rapport dat op rustige maar duidelijke toon zegt: “landbouwmiddelen tegen schimmel kunnen behandeling bij mensen moeilijker maken”. Doordat in de landbouw tegen schimmels gebruikte azolen verwant zijn aan medische antifungale middelen, kunnen ze bijdragen aan de ontwikkeling van resistente schimmels. Dat vertaalt zich in een mindere effectiviteit van medicijnen tegen schimmels als Aspergillus fumigatus en Candida, constateert nu ook het RIVM. Het instituut beveelt aan “om het gebruik van antischimmelmiddelen, waar mogelijk, in de landbouw te beperken en bepaalde stoffen alleen voor mensen te gebruiken”. Tevens wil het beperking bij de toelating van antischimmelmiddelen.
Het RIVM-rapport is een opmaat tot verder verlies van gangbare gewasbeschermingsmiddelen in de landbouw, die al zo klaagt over het afnemende middelenpakket. In een eerder artikel schreven we dat de kwaaie schimmels mogelijk te bestrijden zijn met niet-pathogene schimmels in plaats van antibiotica of schimmeldodende middelen.
Bron: Foodlog