Als medisch regiebehandelaar heeft de specialist ouderengeneeskunde de grootste verantwoordelijkheid in het voorschrijven van antimicrobiële medicatie en het voorkomen van resistentie bij kwetsbare ouderen. De nieuwe RAILZ-handreiking Antimicrobial Stewardship (AMS) voor specialisten ouderengeneeskunde helpt hen om het rationeel voorschrijven van antimicrobiële medicatie in de langdurige zorg bevorderen.
RAILZ: krachtenbundeling in de langdurige zorg
De handreiking Antimicrobial Stewardship (AMS) is ontwikkeld door Verenso en is het eerste nieuwe product binnen het RAILZ-programma (Richtlijnen voor Artsen in de Langdurige Zorg). Binnen dit programma, gefinancierd door het ministerie van VWS, bundelen Verenso en NVAVG de krachten. RAILZ richt zich op zowel de ontwikkeling van medisch inhoudelijke richtlijnen, als op handreikingen die artsen ondersteunen in de praktijk, bijvoorbeeld op het gebied van praktijkvoering en wet- en regelgeving.
‘AMS is onlosmakelijk verbonden met infectiepreventie, dáár begint het’, vertelt Martin Smalbrugge, hoogleraar ouderengeneeskunde aan het Amsterdam UMC en voorzitter van de werkgroep die de nieuwe handreiking ontwikkelde. Hoewel infectiepreventie binnen de langdurige zorg al op veel aandacht kan rekenen, staat AMS nog in de kinderschoenen. In ziekenhuizen daarentegen is dit al meerdere jaren een terugkerend thema. Smalbrugge legt uit hoe dat komt: ‘Ziekenhuizen behandelen patiënten met acute, vaak ernstige infecties die snelle en effectieve antibioticabehandeling vereisen. Ook wordt er door de aard van de zorg in ziekenhuizen over het algemeen ook veel meer antimicrobiële medicatie voorgeschreven. Dit maakt dat de noodzaak voor AMS daar altijd al groot was. Maar ook binnen de ouderenzorg komen infectieziekten voor en kunnen we binnen de ouderenzorg niet achterblijven. Met name infecties van de luchtwegen, urinewegen en huid komen bij kwetsbare ouderen vaak voor.’
Passende zorg
Smalbrugge vertelt hoe de handreiking bijdraagt aan passende zorg. ‘Allereerst willen we patiënten beschermen tegen het onnodig gebruik van antimicrobiële medicatie. Deze middelen kunnen namelijk leiden tot allerlei vervelende bijwerkingen, waaronder maag- en darmklachten. Daar komt bij dat ouderen vaak verschillende soorten medicatie nemen. Hoe groter die combinatie, hoe groter het risico is dat medicijnen elkaar gaan tegenwerken. Het tweede doel is om toekomstige patiënten te beschermen tegen resistentie. We willen dat ook zij kunnen profiteren van de middelen die we nu gebruiken.’
Rol van de specialist ouderengeneeskunde
De handreiking AMS richt zich primair op de specialist ouderengeneeskunde. Deze heeft als medisch regiebehandelaar van kwetsbare ouderen in de langdurige zorg de grootste verantwoordelijkheid voor het rationeel voorschrijven van antimicrobiële medicatie en het voorkomen van resistentie. Rationeel voorschrijven wil zeggen dat er een klinische indicatie is en dat het de juiste medicatie betreft in de juiste dosering en voor de juiste duur. En om gelijk een misverstand uit de weg te ruimen: antimicrobiële middelen omvatten meer dan alleen antibiotica. ‘We hebben het niet alleen over middelen tegen bacteriën, maar ook over medicatie tegen virussen, schimmels, parasieten en gisten’, vertelt Smalbrugge.
A-team
De handreiking is een hulpmiddel om AMS lokaal in te richten en toe te passen binnen verpleeghuizen, geriatrische revalidatiezorg, eerstelijnsverblijven en kleinschalige woonvormen. Het belangrijkste advies aan deze instellingen is om een A-team op te richten dat bestaat uit een specialist ouderengeneeskunde, een apotheker en een arts-microbioloog. Dit team reflecteert op diagnosestelling en antimicrobiële medicatievoorschriften, en is verantwoordelijk voor het actualiseren van beleid en het organiseren van educatie. ‘Het A-team is er niet om artsen te controleren’, benadrukt Smalbrugge. ‘Integendeel, de insteek is juist om elkaar constructieve feedback te geven op afwijkende prescripties en hier samen van te leren.’ Smalbrugge legt uit dat een A-team kan kiezen voor zowel een korte als een lange learning loop. ‘Een evaluatie op langere termijn helpt artsen een spiegel voor te houden als het gaat om hun voorschrijfgedrag. Als je op korte termijn een afwijkende prescriptie evalueert, kan de betreffende patiënt daar nog direct baat bij hebben.’
Gedeelde visie
Toen Smalbrugge tijdens zijn presentatie op een recent Verenso-congres vroeg of specialisten ouderengeneeskunde AMS belangrijk vinden en of iedere specialist ouderengeneeskunde zelf een antimicrobial steward zou moeten zijn, gingen bijna alle vingers omhoog. Maar op de vraag hoeveel instellingen een A-team hebben, bleef het opvallend stil. ‘Ik realiseer mij dat het oprichten van een A-team het nodige vraagt van zowel de organisatie als de betrokken professionals. De belangrijkste voorwaarde is dat het bestuur van een instelling voor langdurige zorg en de vakgroep van specialisten ouderengeneeskunde er een gedeelde visie op nahouden. Daardoor kan er tijd en geld worden vrijgemaakt om AMS een plek te geven binnen de organisatie.’
Lightvariant
Smalbrugge vindt het niet erg dat weinig mensen tijdens het congres hun hand opstaken bij zijn laatste vraag. ‘De handreiking is juist bedoeld om hier vanaf nu stappen in te gaan zetten. En als het niet haalbaar is om een A-team op te richten, zou je ook nog kunnen denken aan een soort A-team “light” waarin een dedicated specialist ouderengeneeskunde die rol vervult en zich ad hoc laat ondersteunen door de apotheker en de arts-microbioloog. Met de vakgroep kan dan worden afgesproken waar de specifieke aandacht gedurende een bepaalde periode naar uitgaat. Ook het farmacotherapieoverleg (FTO), dat jaarlijks prescripties evalueert, is een goede mogelijkheid om één á twee keer per jaar aandacht te geven aan prescripties van antibiotica in combinatie met resistentiegegevens. Het Instituut voor Verantwoord Medicijngebruik heeft hier op verzoek van Verenso ook een speciale FTO-module voor ontwikkeld.’
Vervolgstappen
‘Papier is geduldig, nu gaat het erom de handreiking ook daadwerkelijk te implementeren’, zegt Smalbrugge. ‘Het belangrijkste op de korte termijn is het creëren van awareness. Dan denk ik aan het organiseren van scholing en het onder de aandacht brengen van dit onderwerp tijdens congressen en regiobijeenkomsten. Verenso heeft al een aantal handige tools ontwikkeld zoals een infographic met een handig stappenplan voor het opzetten van een A-team, en een andere infographic met een overzicht van de mogelijke werkwijzen voor AMS.’ Volgens Smalbrugge is het belangrijk dat AMS bij iemand belegd wordt, bij voorkeur bij een specialist ouderengeneeskunde die affiniteit heeft met het onderwerp. ‘Toch blijft het uiteindelijk ook een gedeelde verantwoordelijkheid. Het zou mij veel waard zijn als iedere specialist ouderengeneeskunde zich als een echte antimicrobial steward gedraagt.’
Bron: Medisch Contact